عقد قرارداد از روشهایی است که افراد بر اساس آن با رضایت و توافق نسبت به انجام کاری یا معاملهای، متعهد میشوند. طرفین یک قرارداد میبایست به عقد واقع شده تعهد داشته باشند و هر زمان که بخواهند آن را بر هم نزنند.
بعضاً قانونگذار مواردی را تنظیم میکند که طرفین بتوانند قرارداد را بر هم بزنند. اقاله یکی از روشهایی است که به صورت قانونی برای به هم زدن معاملات در نظر گرفته شده است.
تیم تحریریه تعاونی فرتاک در این مقاله به بررسی اقاله، شرایط آن، آثار اقاله، شیوه طرح دعوای اقاله و… پرداخته است. به منظور کسب اطلاعات کامل در این زمینه، تا انتهای مطلب با ما همراه باشید.
اقاله به چه معنی است؟
اقاله در معنی لغوی یعنی مسامحه و نادیده گرفتن کار یا موضوعی که مورد تایید دو طرف بوده است. در واقع اقاله به معنی بر هم زدن قرارداد با رضایت دو طرف معامله است.
در اصطلاحات حقوقی، اقاله نوعی توافق است که بر اثر آن تمام یا قسمتی از عقد اولیه از بین میرود. در نتیجه اقاله نوعی پیمان یا عقد است که برای پذیرش آن شرایط صحت قراردادها لازم است.
همچنین قانون مدنی در بحث اقاله به شرایط صحت و احکام طرفین و منافع دو طرف پرداخته است. در اقاله نیز همانند فسخ، نیاز به سبب خاصی برای برهم زدن نیست و صرفاً طرفین میتوانند با توافق، آن را برهم زنند.
انواع اقاله
اقاله در واقع از جانب طرفین عقد امکانپذیر است و برای فسخ عقد انجام میشود. در حالت کلی اقاله به 3 دسته زیر تقسیم میشود:
- اقاله صریح
- اقاله ضمنی
- اقاله معاطاتی
همچنین انواع اقاله میتواند جزئی یا کلی باشد. به این معنی که تمام مال مورد معامله یا قسمتی از آن، در صورت قابل تجزیه بودن مورد معامله است.
شرایط اقاله چیست؟
به منظور اینکه اقاله به درستی انجام شود، میبایست شرایط خاصی برای انجام آن وجود داشته باشد و رعایت شود. ازجمله این شرایط میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- موضوع اقاله باید به شکل دقیق مشخص شده باشد.
- دو طرف میبایست در برهم زدن قرارداد قصد یکسان داشته باشند.
- انجام اقاله باید مشروع باشد. به این معنی که اقاله در عقد نکاح امکانپذیر نیست زیرا موجب به هم خوردن نظم اجتماعی میشود.
- دو طرف باید با رضایت کامل این کار را انجام دهند و تحت اجبار قرار نگرفته باشند. البته ضرورت مانع اقاله نیست و بر اساس آن نمیتوان تفاسخ (اقاله) را بیاثر کرد.
- طرفین قرارداد باید اهلیت داشته باشند. اهلیت داشتن به معنی داشتن عقل، بلوغ و اختیار است. بعضاً به دلیل قادر نبودن شخص اصلی برای تنظیم و امضای عقد، میتوان از نماینده استفاده کرد که نماینده نیز میبایست از سلامت عقلی برخوردار باشد.
همچنین در صورتی که اقاله با منافع شخص ثالث منافات داشته باشد، قابل قبول نیست مگر اینکه به آن رضایت دهد. در ادامه به بررسی آثار اقاله پرداختهایم.
آثار اقاله
اعمال اقاله آثاری بر عقد منعقد شده دارد. در این قسمت میخواهیم درباره آثار اقاله توضیح دهیم و تاثیر اعمال اقاله را شرح دهیم. از جمله آثار اقاله به شرح زیر هستند:
- از دست رفتن اثر عقد: از دست رفتن اثر عقد از زمان به هم خوردن آن نسبت به آینده و اعمال آن نسبت به گذشته و قبل از تاریخ انجام اقاله؛ از مهمترین آثار اقاله است.
برای مثال: در صورتی که فردی برای سفیدکاری یک خانه، نصفی از کار را انجام داده باشد، به خاطر انجام دادن آن مستحق دریافت دستمزد است اما بعد از اقاله، دیگر میتواند این کار را انجام ندهد.
- به هم خوردن عقد: در صورتی که به واسطه اعمال اقاله عقد به هم بخورد، طرفین قرارداد دیگر ملزم به انجام تعهد خود نیستند. در این شرایط اگر بیعی بین دو طرف مبادله شده باشد، میبایست به یکدیگر بازگردانند.
منحل شدن قرارداد به دلیل اقاله با بطلان و تعلیق آن متفاوت است. در بطلان اثر از بین رفتن عقد نسبت به گذشته نیز وجود دارد. در تعلیق نیز قرارداد از بین نمیرود اما به دلیل وجود یک مانع، متوقف شده و پس از رفع مانع، مجدداً اجرای آن شروع میشود.
شیوه طرح دعوای اقاله
به منظور طرح دعوای اقاله میبایست مالی و غیرمالی بودن دعوا، خواسته دعوا، خواسته دادگاه صالح برای رسیدگی به دعوا و… مورد بررسی و توجه قرار بگیرد. در این بخش به تشریح این موارد میپردازیم:
- در واقع دعوای اقاله یک دعوای مالی است. هزینهای که برای دادرسی اقاله در نظر گرفته میشود بر اساس مقررات مربوط به دعاوی مالی محاسبه میشود. در این حالت مبلغ خواسته تا 1 میلیون تومان، 2% و بیشتر از 1 میلیون تومان، 3% است.
دو طرف دعوای اثبات اقاله به خواهان و خوانده شده، نام برده میشوند. در واقع خواهان به طرفی گفته میشود که دادخواست را تقدیم کرده و درخواست وقوع اقاله را مطرح کرده است و خوانده کسی است که طرف مقابل قرار گرفته است.
یعنی خواهان با تقدیم دادخواست اقاله این ادعا را دارد که مابین او و خوانده، عقدی منعقد شده و طرفین با توافق این عقد را برهم زدهاند.
- دادگاه صالح در واقع همان دادگاه عمومی است که برای اثبات دعوای اقاله، صلاحیت ذاتی دارد. اگر اقاله به عنوان دعوای نخستین مطرح شود، دادگاه صالح، دادگاه محل اقامت خوانده است. همچنین در صورتی که به عنوان دعوای تقابل و در مقام دفاع اقامه شود، دادگاه صالح همان دادگاه رسیدگیکننده به دعوای نخستین است.
نکته مهمی که در این موضوع وجود دارد، این است که دادخواست و تمام برگهای مربوط به آن میبایست به تعداد خوانندگان و همچنین یک نسخه برای دادگاه تقدیم شود. این دادخواست به دادگاه محل اقامت خوانده تقدیم میشود و رئیس دادگاه، وقت رسیدگی را صادر میکند.
این وقت صادر شده به طرفین ابلاغ میشود و دو طرف برای رسیدگی دعوت میشوند و پس از آن، دادگاه به صدور رای اقدام میکند.
افرادی که امکان انجام اقاله را دارند
در واقع اقاله توسط طرفین و یا قائم مقام قانونی عام طرفین صورت میگیرد. به این معنی که منتقل الیه که قائم مقام قانونی خاص است، نمیتواند قرارداد را اقاله کند. دلیل این امر این است که مورد معامله قبلی همانند: مالکیت بیع به او انتقال داده شده و موقعیت قراردادی انتقال دهنده به او منتقل نشده است.
در این حالت منتقل الیه نسبت به قرارداد اصلی شخص ثالث است و ذی نفع نیست. بعضی از حقوقدانها میگویند ورثه هم که به عنوان قائم مقام قانونی عام شناخته شدهاند، اجازه اقاله معامله مورث خود با دیگری را ندارند.
بر اساس ماده 283 قانون مدنی، اختیار اقاله صرفاً برای طرفین وجود دارد و حق نیست که به ارث برسد. البته به نظر میرسد وارثین، مدیر تصفیه و قائم مقام قانونی عام میتوانند بنا به قائم مقامی، عقد را اقاله نمایند. زیرا ورثه همان موقعیت را به دست میآورند که مورث داشته است.
نتیجهگیری
در این مقاله به این نتیجه رسیدیم که اقاله یک امر دوطرفه است و پس از آن تمام یا قسمتی از عقد اولیه از بین میرود. اعمال اقاله شامل حال و آینده میشود. همچنین به بررسی شرایط اقاله، شیوه طرح دعوای اقاله و افرادی که امکان انجام اقاله را دارند پرداختیم. برای کسب اطلاعات بیشتر میتوانید با مشاورین ما در تعاونی کاشانه ساز فرتاک همراه باشید و همچنین در این شرایط از یک وکیل کمک بگیرید.
